Kles(Rijistri)
Timsirin n Taglal
 

| |

Kra iwellihen ɣef wegnu n « i ».
 

I wakken ad nẓer amek ara naru “i”-yagi; anda ara yili yezdi d wawal d wanda ur yezdi ara d wawal.
Anda ara yezdi d wawal:
1) “i” n yisem yezdi d wawal.
Kra n yismawen imalayen beddun s “i”, dagi “i” yezdi d wawal, imedyaten ( kra n yismawen n wasuf): Izem, inisi, ilef, ilem, iɣil… ur yessefk ara ad naru “i”-nni yeɛzel ɣef wawal, am wakka: I zi, I lef.
-- tigti n yismawen imalayen deg wesget beddun akk s “i”, imedyaten: Ifassen, iḍarren, imawen, ilfan, izmawen, imɣaren…..Daɣen ur yessefk ara ad naru “i”-nni yeɛzel ɣef wawal( I zan, i lfan).
Tamawt: Tiɣri-nni “i” neɣ “A”neɣ “U” d amagrad am winna n Tefransist “ le chat” “ la maison”… Zik-nni asmi ulac lmaqarun amagrad di tmaziɣt, yella ur yenṭiḍ ara d wawal: a xxam, a rgaz… Maca, tura dayen yefra ccɣel-is, yenṭeḍ d wawal, yefra wawal.

2) “i” n wudem wis-kraḍ n tseftit:
Amyag yesɛan yiwet tergalt zdat teɣri: Ruḥ, ḥulfu, ru…
Dagi, udem wis-kraḍ n tseftit yettili s “i”: Iruḥ (truḥ), iḥulfa (tḥulfa), iru (tru), ira (tra).. Tamawt: “i” deg wunti ur yettili ara deffir “t”: T(ulac)ruḥ.
Tamawt:
-- Imyagen yesɛan snat tergalin zdat teɣri: Xdem, kcem, ɛdel….
Dagi, udem wis-kraḍ n tseftit yettili s “ye”: Yexdem (texdem) yekcem (tekcem), yeɛdel (teɛdel) Tamawt: “ye” deg wunti yettuɣal d “te”: Texdem.
-- Akk imyagen ibeddun s teɣri: af, ali, aɣ…
Dagi, nrennu-yas kan “y”: Yufa (tufa), yuli (tuli), yuɣ (tuɣ)
Yuɣ awal n baba-s, ad yaɣ awal n yemma-s. Ad yali d asawen. Yuli s igenni…
-- Ula d talɣa umaɣun daɣen kif kif: Ikerzen, yettarun, yafen …
3) “i” n wemqim s tenzeɣt:
Fell-i, deg-i, seg-i, aql-i, sɣur-i..

Anda ur yezdi ara d wawal:
1) “i” n tenzeɣt ur yeddi ara neɣ yettwaḥwaṣ ɣef wawal:
Fkiɣ idrimen i gma. Nniɣ awal i yemma. Uzneɣ i umeddakel-iw. Rriɣ-tt i tɣimit. Seg wegdud i wegdud… Tamawat “i” n tenzeɣt yeṭṭafar-it-id yisem ( mačči am “i”umassaɣ yeṭṭafar-it-id wemyag).
Amassaɣ: Tira i nelmed/tira ay nelmed/tira nelmed.
Tanzeɣt: Uriɣ-as i yelli. Awal i kunwi.Taqbaylit i wegdud.

Anda ur yeddi ara d wawal:

1)“i” umassaɣ ur yeddi ara neɣ yettwaḥwaṣ ɣef wawal:
Awal i nemla. Aɣerbaz i nebna. Tamaziɣt i neɣra..Maca, nezmer daɣen ad nbeddel “i”-nni s “ay” ula d netta ur yezdi d wawal: Awal ay nemla. Aɣerbaz ay nebna. Tamaziɣt ay neɣra.. yernu amassaɣ nezmer a t-nekkes akk, awal-nneɣ ad yeqqim akken s unamek-ines: Awal ( ) nemla. Aɣerbaz ( ) nebna. Tamaziɣt ( ) neɣra..
-- Maca, “i” umassaɣ s tenzeɣt yedda d yid-s ( akka i yenna Kamal U Ẓerrad): Ideg, iseg, iyes, iɣef.. Zik nettaru-t akka : i deg, i seg, i yes, i ɣef…
2) “i” Umassaɣ zdat tzelɣa n tnila mi ara tezwir amyag ur ineṭṭeḍ ara yid-s:
i d-nečča, i d-nenna, i d-nefka, i n-nefka, i n-tuznem… Maca, win n tzelɣa n tnila deffir wemqim yedda yid-s, acku mačči d amssaɣ, yettili kan akken ad yebḍu ger tergalin: yenna-t-id, yesserwel-iken-id, yuzen-awent-id… Ula d “i”n wemqim udmawan daɣen akken am tzelɣa n tnila : I k-yenna, i yi-tečča, i wen-uznen.. Maca: Yenna-yasen-t-id, tečča-yas-t-id, tuzen-iken-id…

Tamawt: Wigi, d kra iwellihen kan; ur tettuneḥsab ara d tamsirt. Ma llan kra n yesteqsiyen nezmer a d-nerr fell-asen.
Tanemmirt
S wazul n Ṭaglal
Isalen & tidmiwin
Sγur Birkus Tiwal
Tanemmirt nniḍen a Mass Ṭaglal.
Timsirin-ik ssifsusent tira. s tedfi tameqqrant i tent-γγareγ. yal mi ad greγ tiṭ-iw γur-sent, amummi-ynu n tira simmal irennu.

_____asteqsi:
turiḍ "Akk imyagen ibeddun s teγri: af, ali, aγ…"
"i"-nni n "ibeddun" d amassaγ neγ xaṭi? ad yenṭeḍ neγ uhu: ad naru: i beddun neγ ibeddun?
nek truḥ-iyi da. abeεda imi d-uriγ: "amummi-ynu n tira simmal irennu", ur ẓriγ ara ma yella yessefk ad aruγ ( i rennu) neγ ( irennu)?
ttxil-k sefhem-iyi-d ugar. suref-iyi kan ma yella ssugteγ-tent fell-ak.
Ar tayeḍ

Sγur Tiririt i Birkus 1
Azul a Birkus,
Fiḥel asnemmer, fiḥel kra yellan, imi d awwar (lwaǧeb)-inu kan i tgeɣ, daya.
Attan tririt i yesteqsiyen-inek:
“i”-nni n “Ibeddun” yenṭeḍ yid-s. Mačči d amassaɣ, d amaɣun. “i” n amassaɣ nezmer a t-nbeddel s “ay” neɣ a t-nekkes akk, yernu ad yeqqim unamek n wawal (“i” neɣ “ay”) i s-nra. Amedya: Amecwar “i” neɣ “ay” bdiɣ, neɣ amecwar bdiɣ. Ssqedceɣ “i” d “ay”, uɣaleɣ kkseɣ-ten i sin, war ma ibeddel unamek-ines.
Amassaɣ:
-Amecwar i bdiɣ;
-amecwar ay bdiɣ;
Amecwar bdiɣ.
Maca, “i” neɣ “ye” neɣ “y” umaɣun (am wudem wis-kraḍ n tseftit, d acu kan nrennu-yas „n“ di taggara “yebda+n”>”yebdan”; ma di tibawt d “n” i s-nrennu di tazwara :ur “n+ebdi”>ur “nebdi”) yezdi d wemyag, ma ulac mačči d amaɣun: “ibeddun”.
Tamawt : Amaɣun d armeskil, ur yettbeddil ara talɣa neɣ yiwet talɣa i yesɛa i yakk udmawen, amedya:
Nekk, kečč, netta, nettat, nekkni, nekkenti, kunwi, kunemti, nutni, nutent “ibeddun/ara yebdun”. Ula s yemqimen imeskanen: Win, tin, wid, tid “yeɣran/ara yeɣren”.
Tibawt: Nekk, kečč, netta, nettat, nekkni, nekkenti, kunwi, kunemti, nutni, nutent “ur nebdi/ur nbeddu”. Ula s yemqimen imeskanen: Win, tin, wid, tid “ur neɣri/ur neqqar”.
I wugar n waya, uɣal ɣer iwellihen yerzan agnu n”I”, ad tafeḍ tiririt iwulmen s talqayt.

Aru “irennu” mačči “i rennu”, acku d « i »-nni yezdin d ufeggag n wemyag i ɣ-d-yemlan d wis-kraḍ i terza tigawt; ma ulac “ladɣa ma tekkseḍ neɣ ma ur tezdiḍ ara “i” d wemyag ad yuɣal d udem wis-sin deg wurmir ussid, (“kečč rennu”, mačči d udem wis-kraḍ ( “netta irennu”)
Ṭaglal

Sγur Birkus Tiwal
Riγ a k-senimmereγ ugadeγ ad iyi-d-tiniḍ: fiḥel asnimmer...mst
tura kan i d-uriγ tizlit n ferḥat i wakken ad att-id-sizergeγ di Facebook. ttxil-k muqel ma yella gziγ akka ayen i iyi-d-tenniḍ γef "i" n umassaγ d win n umaγun, neγ uhu.
suref-iyi ma yella ssaẓiγ fell-ak
________________

Uγaleγ-d si tmura
Anda ttinigeγ
Gğiγ-n tisura
N wul is-s i ttafgeγ
Temẓi-w ay isefra
Wid is-s i yeğğuğugeγ
S tirga-w i tt-id-cergeγ

Uγaleγ-d si laman
Isganayen izem
S tiẓeḍt n waman
Iswayen semm
Seg idrimen i d-igman
Ttaγen irgazen
Wid i nenwa fazen

Uγaleγ-d si kulci
Ḥala tayri n tudert
Ttagmeγ-d tiḥerci
Ad as-rnuγ di tezmert
Skanyeγ-tt i lγaci
Tettebdad di yal tiγmert
Slusuyeγ-as ifici
Sserkabeγ-tt γef tegmart
Fell-as i d-senniγ
Ayen akk i ttmenniγ
Ad sğğuğgeγ tiniri
Di lebγi i s-rniγ
Di lqedd γas kniγ
Ad rẓeγ dğağ n igenni

Akken yebγu yekker unaγur
Deg uzal n sḥari
D adfel kan i yessutur
D waman d ubeḥri
Γas yettban-d wul yeqqur
Am wuzal ḥesri
Netta daxel d awaqur
Icennu tayri

Uγal-d si tmura
N tazzla n idammen
Uγaleγ-d si tmara
N lekdeb ineqqen
Uγaleγ-d si ṣeḥra
N ulawen immuten
Zellun ur ttniẓifen
Uγaleγ-d si leḥkem
N wid iḥeqqren
Aγref mi yessusem
Γef umur i s-ukren
Uγaleγ-d seg udem
N wid innekren
Yerna ur ttizwiγen

Uγaleγ-d si tmura
Uγaleγ-d si kulec
Seg wawal d tira
Seg yiḍes d uqeddec
Ma d fell-as ar tura
Ul amzun yedderwec
Yenwa ayetma-s d iẓra
Yerna ul-is yeffunnec

Fell-as a wen-mleγ
Amek i εellaγ
Di tmecgagalt s igenni
Ziγ tayri-nni i sneγ
I iḥeyyun allaγ
N yimdanen n lεali

Akken yebγu yekker unaγur
Deg uzal n sḥari
D adfel kan i yessutur
D waman d ubeḥri
Γas yettban-d wul yeqqur
Am wuzal ḥesri
Netta daxel d awaqur
Icennu tayri

Sγur Ṭaglal
Azul a gma-tneɣ Birkus,
Tanemmirt tameqqrant ilmend n tezlit-agi yelhan n Ferḥat i ɣ-d-tewwiḍ.
Igerrez maḍi wakken turiḍ amassaɣ d umaɣun. Afud anezmar.
Tamawt: Akka tura ulac ɣur-i tizlit-agi, maca, mi ara twennɛeḍ aḍris-is, ɣas efk-itt i wesmel, ternuḍ-asen taɣect akken a tt-id-ssersen deg wesmel.
Tanemmirt a Birkus, a Birkus tanemmirt.
Ṭaglal
________________________________________

Sγur Uγaleγ-d
azul ,
ayen giγ ger tuccar d winna ay d aseγti, ma ur iyi-yewwit ara wugur daγen.

Uγaleγ-d si tmura
Anda ttinigeγ
Gğiγ-n tisura
N wul is-s i ttafgeγ
Temẓi-w ay isefra
Wid is-s i yeğğuğugeγ ( *)
S tirga-w i tt-id-cergeγ (cerrgeɣ)

Uγaleγ-d si laman
Isganayen izem
S tiẓeḍt (tiẓeṭ) n waman
Iswayen (Yesswayen) semm (ssem)
Seg idrimen (yedrimen)i d-igman (yegman)
Ttaγen irgazen
Wid i nenwa fazen

Uγaleγ-d si kulci (kullci)
Ḥala tayri n tudert
Ttagmeγ-d tiḥerci
Ad as-rnuγ di tezmert
Skanyeγ-tt i lγaci
Tettebdad di yal tiγmert
Slusuyeγ-as ifici
Sserkabeγ-tt γef tegmart
Fell-as i d-senniγ
Ayen akk i ttmenniγ
Ad sğğuğgeγ tiniri
Di lebγi i s-rniγ
Di lqedd γas kniγ
Ad rẓeγ dğağ (ǧǧaǧ) n igenni

Akken yebγu yekker unaγur
Deg uzal n sḥari (ṣṣḥari)
D adfel kan i yessutur
D waman d ubeḥri
Γas yettban-d wul yeqqur
Am wuzal ḥesri
Netta daxel d awaqur
Icennu tayri

Uγal-d si tmura
N tazzla n idammen
Uγaleγ-d si tmara
N lekdeb ineqqen
Uγaleγ-d si ṣeḥra (ṣṣeḥra)
N ulawen (wulawen) immuten (yemmuten)
Zellun ur ttniẓifen(ttniẓẓifen)
Uγaleγ-d si leḥkem
N wid iḥeqqren
Aγref mi yessusem
Γef umur i s-ukren
Uγaleγ-d seg udem (wudem)
N wid innekren (inekkren)
Yerna ur ttizwiγen

Uγaleγ-d si tmura
Uγaleγ-d si kulec (kullec)
Seg wawal d tira
Seg yiḍes d uqeddec
Ma d fell-as ar tura
Ul amzun yedderwec
Yenwa ayetma-s d iẓra
Yerna ul-is yeffunnec

Fell-as a wen-mleγ
Amek i εellaγ
Di tmecgagalt s igenni
Ziγ tayri-nni i sneγ (ssneɣ)
I iḥeyyun allaγ
N yimdanen (yemdanen) n lεali

Akken yebγu yekker unaγur
Deg uzal n sḥari (ṣṣḥari)
D adfel kan i yessutur
D waman d ubeḥri
Γas yettban-d wul yeqqur
Am wuzal (uzal) ḥesri
Netta daxel d awaqur
Icennu tayri


Tamawt :
Awalen yessefken a ten-tafeḍ ger tuccar (.. ).
Kra seg-sen atan usegzi-nsen:
ṣṣeḥra/ṣṣḥari (ɣas nessawal-d aneggaru-ya akka “ssḥari).
cergeγ (cerrgeɣ) seg wemyag « cerreg/ttcerrig. »
Iswayen (Yesswayen) seg « ssew> d azellum n wemyag talɣa asswaɣ. Sew aman, ssew tibḥirt neɣ wayeḍ.
Sew/tess keččini<Talɣa taḥerfit.
Ssew/ssway tibḥirt neɣ kra<azellum n wemyag s asswaɣ.
Ssu/tessu usu i tguni.
Usu/ttusu ( awer taḍneḍ ! Ma tuḍneḍ ɣas ssiweḍ-as azul i umejjay-nneɣ Smaɛil ! )
Sseww (ssegg/ssebb/ssepp)/ssewway tuccit ɣef lkanun.
sneγ (ssneɣ) Seg wemyag “issin/ttissin: ssneɣ, tessneḍ, yessen,tessen, nessen, tessnem,tessnemt, ssnen, ssnent.

Azal (lweqt)/Izilan (amaruz-ines: uzal/izilan).
Azal (lqima/ssuma)/azalen (amaruz-ines: wazal/wazalen).
innekren (inekkren) : nker/nekker (d talɣa tussidt)
dğağ (ǧǧaǧ) nekkni neqqar « jjaǧ) (awal-a yesmektay-iyi-d s wawal „jaj“=“daxel“ s tumẓabt)

Sin-agi tadyant-nsen ɣezzifet. Tzemreḍ a ten-teǧǧeḍ kan akka.
yeğğuğugeγ ( talɣa taḥerfit : juǧǧeg (am ujeǧǧig)/juǧǧug. Juǧǧgeɣ, tjuǧǧgeḍ, ijuǧǧeg… Maca, win i wumi ara temleḍ alugen-a, ad yerwu fell-ak taḍsa!
* Maca, „ye“-nni kkes-it, acku mačči d amaɣun ( d “i” neɣ d “ay” umassaɣ i tesdukled d wemyag). Ma ur yesɛi “n” ɣef taggara atan mačči d amaɣun (yeǧǧuǧugeɣ>ǧǧuǧǧugeɣ (=juǧǧugeɣ).
Ad sğğuğgeγ ( d azellum n wemyag, talɣa asswaɣ) sjuǧǧeg/sjuǧǧug. Maca, yettemserti „s“-nni mi ara yemlil d „j“ neɣ “c”, neɣ d “z”…
Sseč>ccečč. Ssenz>zzenz. Sjuǧǧeg>jjuǧǧeg
Akken k-n-nniɣ, anef-asen kan akken, ma ulac ad ḍsen fell-aγ ISELMADEN N TMAZIƔT.
Ṭaglal

Sγur Birkus Tiwal
Tanemmirt-ik γef iwellihen-a i γ-d-terniḍ akka. suref-iyi kan γef wagulen-nni i giγ, yerna tessegzaḍ-ten-d yakan. d nekk kan i yewwet wugur.

imi tenniḍ, awal-nni n "Dğağ", uriγ-t akken, acku d Ferḥat i s-yeqqaren akken. wameg nekkni neqqar "Seğğağ" (s cwiṭ kan i yemgared d Zuğağ n teεrabt...mst)

Ma d ayen icudden γer usizreg n tizlit-a deg wesmel n Imyura, yelha cγel.
Nekk a k-d-ssutreγ ad tekkiḍ deg Facebook. Deg uẓeṭṭa-yi, aql-aγ nettaεraḍ ad nessebγes leqbayel (i yellan s waṭas deg-s) i wakken ad arun taqbaylit-nsen. lemmer ad tiliḍ kečč d wid yakk yessnen i tira n teqbaylit, ahat akken taqbaylit ad taẓ γer zdat. dγa, ussan-a yewwet-d yiwen ubeḥri n tezlatin. yal yiwen deg-nneγ yettaru-d tizlatin i iḥemmel (Ferḥat, Zimu, Crif Xeddam, Akli Yeḥyaten, Brahim Ṭeyyeb, Ulaḥlu...qqimen i twaγit..mst). yal ma d-nessizreg taγect, yettili-d s ddaw-as uskasi γef tira, γef umawal d tikta...

Sγur Meẓyan
Azul fell-awen,

A Ṭaglal, bγiγ a d-greγ tamawt γef wayen tesseγtaḍ di tezlit-a n Ferḥat, ur tesseγtaḍ ara wa : "Isganayen izem", γileγ yessefk ad yettwaru akka : yesganayen izem, neγ nezmer a ten-naru i sin ?

Sγur Ṭaglal
Azul A Meẓyan,
D tidet ay ameddakel, yessefk ad naru « Yesganayen » mačči “Isganayen” acku yekka-d seg “sgen/sganay>gen/ggan. D azgal kan i t-zegleγ, yewwet butellis! Aql-i ihi bubbeγ-k!
“Wi k-yesεan deg wesmel, a t-id-tesmektiḍ ma yezgel” .

Tamawt: Ula d “aswaγ” uriγ s snat talγiwin, kra s yiwen “s” di kra ssdeγ “s”-nni. Yelha usuref.
Tanemmirt
Ṭaglal (s tidet yewwet-it ṭaglal)

Sγur Meẓyan
Tanemmirt a Ṭaglal, segmi ṭṭafareγ timsirin-ik ddeqs ay lemdeγ, simma (waqila yessefk ad yettwaru akka : simmal, maca, ssuref-iyi akka ay t-ssneγ) la gezzuγ ilugan n tira, taseftit, tussda deg wawal, d wayen akk yerzan tira n tmeslayt-nneγ, ssuref-iyi daγen ma ssugteγ fell-ak tuttriwin.

Ar tayeḍ.

Sγur Aḍu
Azul,

Tanemmirt-ik af umagrad-agi. Lameɛna, dacu yeɛni « lmaqarun » deg-s ? Ẓriɣ kan lmeɛna « pâtes ». :)

Tekki da akken a d-tiniḍ kra neγ kra.
Copyright 2006 imyura.net