Sγur Racid Begnan
Σeddan tura 24 iseggasen segmi i γ-yeǧǧa Dda Sliman, anaẓur n ccna ameqwran n tmurt n izwawen, γef yecna mačči d yiwet n tezlitt. Amagrad aki bγiγ-t d tajmilt ilmend n waya, i wakken a t isinen wid ur nessin ara tudert-is, d wayen ixdem, akken iwulem lḥal.
Sliman Σazem d amedyaz d anaẓur n ccna azwaw (teqbaylit). Ilul ass n 19 ctember (tzayur) 1918 di taddart Agwni Ggeγran, id yezgan di lεerc n At sedqa, di tama Iwaḍiyen. M'ara nmuqel af ayen yecna Sliman Σazem d amek yecna, illa cbih aṭas ar tmedyazt n Si Muḥ u Mḥand, amedyaz aqbayli n tidmi wis XIX. Cukeγ ur neγelleḍ-eγ ara ma nenna-d: Sliman Σazem illa i tidmi wis XX ayen yella Si Muḥ u Mḥand i tidmi wis XIX. Ur nettu ara belli Sliman Σazem yudred Si Muḥ u Mḥand d acḥal n tikwal di kra tezlatin ines.
Sliman Σazem immut berra n tmurt-is d twacult-is n tmurt ass n 28 yennayer 1983 di 'Moissac' di Franṣa. Ass-nni d 'Radyu Beur', 'Radyu Tamaziγt' akw d tiliẓri n Fransa : Antenne 2, id yefkan lexbar n tmettant n Sliman Σazem. Ass n 30 yennayer, ussan-d aṭas n lγaci si yal tama n Franṣa i wakken ad εawzen fell-as. Tawacult-is yakw tella teḥder: ama d tameṭṭut-is 'Lucienne' umi qqaren Malika (temmut deg useggas n 1995), ama d atmaten-is d warraw nsen yakw, ama d weltma-s Wardiya id yussan si Lezzayer. Azekka nni, ass n 31 Yennayer, i yenṭel.
Sliman Σazem γur-s 2 tyesmatin: Ḥjila d Wardiya (temmut deg 2006), akw d 3 n watmaten: Bujma, Waεli (immut deg 2002), akw d Aεli (immut deg 2005). Imawlan nsen isem nsen: Laεmara d Yamina.
Tudert n Sliman ΣazemYiwen ur s-yenna belli Sliman Σazem, mi yella d agrud, ad yeffeγ d anaẓur ifazen n ccna azwaw (teqbaylit). Illa d mmis umekraz (ufellaḥ), deg uγerbaz ur ifaz ara aṭas. Aqerru yis iwehha sanda niḍen, yella d win i ḥemlen timucuha n 'La Fontaine'. Dγa d anecta iǧǧan later deg umecwar ines n tzuri d ccna, imi di tizlatin ines isexdam aṭas iγersiwen (lḥiwan).
Sliman Σazem iffeγ taddart-is bezzaf d ameẓyan. Illa di laεmer-is 11 iseggasen asmi iruḥ ar Lezzayer tamanaγt i wakken ad yexdem si Rrumyen di tama n Sṭawali, af yiri n ill agrakal. Asmi yewwed 19 iseggasen izger ill aki ar Franṣa, ar tγiwant n Lleγwi (Longwy) anda yebda ixeddem deg yiwet n Luzin, uqbel ad isεeddi lεasker-is, u ad yettekki di trad nni umi qqaren 'Issoudun'. Deg 1940, iffeγ-ed si laasker, iruḥ ar 'Paris' anda ixdem daxel uderbuz 'Métro RATP' (akken yeqqar di yiwet ger tizlatin ines). Sin iseggwasen umbaεd, wint laasker n Lalman ar 'Rhénanie' di tama umalu n Lalman, alama d tilelli n Fransa deg 1945. Kra iseggwsen akkin, iṭṭef yiwet n lqahwa din di 'Paris', anda illa icennu iy iminigen.
Taγuct tamezwarut ines d A Muḥ a Muḥ isuffeγ-i-tt id af iminigen (iγriben). D tazlit id yeldin abrid i wazal n 50 iseggasen n ccna iwenεen.
Asmi i tewwi Lezzayer azarug ines deg useggas n 1962, Sliman Σazem ikkat aṭas deg udabu (leḥkum) azayri. I waya illa megdul di Rradyu n teqbaylit ger iseggasen n 1967 ar 1988. Dγa asmi immut deg 1983, yemḍel di Fransa, imi ur teǧǧan ad yilli wanecta di tmurt-is.
Aṭas inazuren n ccna n teqbaylit iy aran tajmilt i Sliman Σazem. Garasen Lwennas Matub mačči kan di yiwet n taγuct.
Qqaren Sliman Σazem d 'Jean de la Fontaine' n LeqbayelSliman Σazem illa d win ikkaten aṭas s inumak (lmeεnat), imi d win id isenṭaqen iγersiwen (lḥiwan) di tezlatin ines: izem, uccen, amqerqer, azger, aγyul, asardun, ayaziḍ, amcic, aqjun, taweṭṭuft, inissi, awtul, ... atg. I waya umi kra iγmisen d ineγmasen n Frana semman-as i Sliman Σazem : 'Jean de la Fontaine Kabyle'.
Deg umedya taki d yiwet n tmacahutt um'isemma : Ccra n lḥiwan (Parodie de justice animale).
Ayen γef yecnaNezmer ad nini belli Sliman Σazem, ulac af wacu ur icna ara. Yal aḥric n tmeddurt n imdanen ur tiǧǧa, ladγa iγeblan id ttmagaren di ddunit. Icna af unekcam afranṣi (Ffeγ ay ajrad tamurt-iw), af uzarug n tmurt (Iḍehr-ed waggur, i tebεit-id yitri), tafsut imaziγen (γef teqbaylit yuli was), tajaddit (Lejdud, A Taqbaylit a Tigejdit), tayri (nek ak d kem), aεebbuḍ, idrimen, tazmert, lbaṭel, lmut, tagmatt, lγwerba, dunnit, 'carte de résidence', atg. Dayen iǧǧan lγaci qqaren-d : ur d-iǧǧa Sliman ayen ad nini, imi kulci inna-t-id.
Sliman Σazem illa d anagi n umadal i xeṣren, ur iban s anda i t-teddu, akken yeqqar deg imeslayen-is: Ilah γaleb, Kulci yeqleb, Zzman tura yexxerweḍ…atg. Tuγac n Sliman Σazem d tugniwin n tmetti i d isnuqul. Di tezlatin ines, ihedder af zik d tura. Ar Sliman Σazem, zik tella nniya, nnif d tagmatt, ma d ttura d aεebbuḍ, d idrimen, d leḥsed, atg. Anecta yakw icnat s imeslayen ifraren: a ḥafid a ṣeṭar, lqern 14, ṣaḥa di lweqt aγeddar, atg.
Ulama deg akud (lweqt) ines,llan aṭas inazuren n ccna n teqbaylit i yecnan af lemḥayen n lγwerba, lamaana ar waṭas n leqbayel Sliman Σazem illa d win i t-ticnan ugar, imi lγwerba tejreḥ ul-is nezzeh. Asmekti-s af tmurt n leqbayel dima yella di tezlatin ines, am : D aγrib d aberrani, Ay afrux ifilelles, a tamurt-iw aεzizen, atg.
Sliman Σazem, γas akken icna af laawayed, illa yessarem akken leqbayel ad ṭṭfen deg sen, lamaana tamuγli ines ar umaḍal atrar tella muqqret. Illa d win i yettwalin acu ara yeḍrun ar zdat. Yesεa isefra n necraḥa d utihi af tsartit tagreγlant, am di tezlatin n: Amek ara nili ṣuṣṭa, Terwi tebberwi, atg.
Daγen Sliman Σazem iṣehḍar-ed aṭas iγersiwen di tezlatin ines, ladγa ma yebγa ad iwwet deg isertiyen i ṭṭfen adabu n tmurt. Ger tuγac aki, nezmer ad nader kra am: babaγayu, taqṣit umqerqer, tlata yeqjan, Uffiγ-d tasekkurt teḥzen, azger yaaqel gma-s, atg.
Ayen id yenna Muḥend u Yeḥya af Sliman Σazem
Tabratt n Muḥya : 'Paris', Ass n 16 γuct 1979:
Bac akken ad theḍred af Sliman Σazem, iwεar. Tufam-iyi-d kukraγ cituḥ. Tura nekkini dagi ad iniγ kan ayen walaγ, ayen snaγ. Teqqimeḍ deg wayen niḍen, d netta s timmad-is ara t id yinin albaεḍ n wussan. Yerna at-id-yini xir n wakken ara-tid-iniγ nekkini.
Sliman Σazem, snaγ-t am akken it snen akw medden. Smeḥsisγ-as seg asmi meẓẓiyaγ, sliγ i medden akw heddren fell-as. Yuγal as-mi id zeggraγ ar dagi, ar Fransa, nudaγ anda ara teẓraγ. Rẓiγ aqaru-w yis macci d kra. Aṭas iγef it steqsaγ, aṭas i-yi-d yera. Albaεḍ n wussan a sent-id iεiwed akw yiwet yiwet.
Tura amek it sneγ ?
Sliman Σazem yebda yettγeni, isuffuγed iḍebsiyen, itt-εaday-ed di radyu uqbel ad lalaγ ar ddunit. Cfiγ, hedderγ-awen uqbel lgirra-nni, amek id saεdayen iḍebsiyen-is di leqhawi.
Cfiγ asmi id yusa ar Iεeẓẓugen, innad ruhaγ-en sin iberdan, 1953 akw d 1954-nni, γennaγ dina, lγaci dayen akk ur-t-ttamneḍ-ara id yusan a teẓren.
Acu i wumi cfiγ diγen, ma aṭas ad sεuγ xems snin gg-weswaε-nni, tagi ttamγart n yemma akkagi deg wexxam txeddem ceγwl-is af yiman-s t-ttawid wehdes wehdes :
A rebbi kecc d amεawen, aqlaγ nuḍen, efkaγ-d ddwa, tsehluḍ mara ulawen, tekkfuḍ fell-aγ lγwerba,
Maci snat, macci tlata, qwant fell-aγ tlufa, macci dayen ara-d-neḥkku....
A-tt-wehḍeḍ sidi rebbi lεalamin amek argaz-agi, amek yuγal... yisem-is, taγect-is, lehḍur-is, snitra-ni ines, amek uγalen aεzizit af leqbayel.
Niqal d lεib akw win yettγenin, netta smeḥsisen-as gg-wexxam : amγar, win meẓẓiyen, argaz, tameṭut... win islan i taγect-is amzun yečča yeswa. Win ikkren ar wayeḍ yenna-yas : "am akken is yenna Sliman Σazem...."
Asmi iγenna "Effeγ a yajrad tamurt-iw", sliγ i imeqwranen mi heddren qqaren-as : "Sliman Σazem wwint ar lḥebs... Sliman Σazem wwint ar lhebs... Ayγer ? Isufγed taγect anda is yeqqar : effγ a yajrad tamurt-iw. Anwi i d ajrad ? D irumiyen. Tura wwint ar lhebs...." Iqqim acḥal ula wi yeslan yis.
Lggira tekker mačči d aqesser. Asmi yuγal inulfad, itt-awid tin-akken is yeqqar :
"A Rebbi lmudeber,
sefd-anaγ imeṭawen,
ay aḥnin, aya jebbar,
rḥem wigad yemmuten,
azned lehna akw d ssber,
i wigad id yeqqimen...
Ttuγ ayen yellan d asefru,
ttuγ ayen yellan d lemḥayen,
d ul-iw ig jerḥen yettru,
γef leḥbab yemmuten,
ur uffiγ ddwa ḥellu,
ur-iyi nfεen imeṭawen...
Ma yettru w-ul d amejruḥ,
γurwen akw lexbar ayen,
yemmut wemγar d umecṭuḥ,
bbγir lajel i ruḥen...
Tasa-w teḥreq ar daxel,
af lhem yekkren di lεama,
wa yemmut γef lbatel,
wa s ẓẓur akw d cckama...
Teγl-id fell-aγ lhiba,
sbeḥ tameddit nuḍen,
lweḥc yuγal d tlaba,
lxuf yezdaγ deg wulawen...
Ferqen leḥbab d watmaten,
kul yiwen ixeddem rray-is,
yekker leqtil garasen,
ur yaεqil ḥed axṣim-is...
εarqen aγ leḥbab d yaεdawen,
naεweq wa ara d nesteqsi,
tcεal tmes deg wulawen,
la n-ttraǧǧu, tugwi att-xsi..."